|
TÜRK
İNKILABINI HAZIRLAYAN SEBEPLER: DIŞ
SEBEBLER:
1-_Batıdaki Coğrafi Keşifler,
Rönesans ve Reform Hareketleri ve Bunların Osmanlı Devlet üzerindeki Etkiler:
Osmanlı
Devleti kuruluşundan kısa bir süre sonra hızla yükselerek, çağının en güçlü
devletlerinden biri olmuştur. Dünyanın önemli ticaret yollarını kendi kontrolü
altında bulunduran Osmanlı Devleti ekonomik açıdan da güçlüdür.Haçlı
Seferleri’nden itibaren Doğu dünyasını ve onun zenginliklerini tanıyan
Avrupalılar hep o zenginliklere kavuşmayı düşünmüşler, bunun içinde bilimsel
araştırmalara yönelmişlerdir.Bilimi kilisenin dar kalıplarında çıkararak, gözlem ve deneye dayandıran Avrupalılar yeni icatlar ortaya koymuşlardır.Bu
bağlamda pusulanın bulunması, gemi yapım tekniğinin geliştirilmesine
ve açık denizlere kolaylıkla çıkılmasına
imkan sağlanmıştır.Dünyanın şekli
konusunda ortaya atılan doğru
bilgiler ispatlanmış, bu bilgilerin
ışığı altında çizilen haritalarla Avrupalı
denizciler dünyanın başka kıtalarına ulaştırmıştır.Böylece Osmanlı
Devleti’nin kontrolü altında olan ticaret yolları kullanılmaz hale gelmiş, bu
durum Osmanlı Devleti’nin ekonomik üstünlüğünü yitirmesine yol açmıştır.Bunun
yanı sıra Amerika kıtasının keşfedilmesi, buradaki yer altı zenginliklerinin
Avrupa’ya aktarılması Osmanlını para düzenini bozmuştur.Avrupalı tüccarlar
Osmanlı Devleti’nin ürettiği hammaddeyi daha fazla gümüş para vererek alması, o
dönemdeki paranın değer kaybetmesine yol açmıştır.Ülkedeki para bolluğu
enflasyonu doğurmuştur.Bu da altın fiyatlarını yükseltmiş, hayatı
güçleştirmiştir ve sanayiinin gelişmesini engellemiştir.
2-Kapitülasyonlar
ve Osmanlı Devleti Üzerindeki Etkileri :
Kapitülasyon;
yabancı bir devlet uyruğunun oturduğu ve iş yaptığı ülkede, o ülkenin
vatandaşlarına tanınmayan bazı ayrıcalıklarda yaralanmasıdır. Bu ayrıcalıklar
ticari, ekonomik, kültürel v.b olabilir Osmanlı Devleti’nin Kanuni döneminde
Fransızlara verdiği kapitülasyonlar ticari nitelik taşımaktadır. Buna göre
Osmanlı Devleti’nin de ticaret yapacak olan Fransız tüccarları on yıl vergi
vermeyecekler, malların değeri üzerinden %3 gümrük alınacak, Fransızlar
arasında çıkacak ticari anlaşmazlığa, anlaşmazlığın çıktığı yerdeki Fransız
Konsolosu bakacak, taraflardan biri Türk ise sorunu Osmanlı kadısı Fransız
elçilinin bir görevlisinin gözetiminde çözecektir.
Kanuni’nin ölümünden sonra bu
ayrıcalıklar yenilenmiştir.Yenilenirken vergi muafiyeti süresiz olarak
uzatılmıştır.Fransa’ya tanınan bu ayrıcalıklardan zamanla bütün Avrupa
devletleri yararlanmışlardır.
Avrupa’da teknolojik gelişim hızla ilerleyip,Sanayi İnkılabı yapılarak,üretim
maliyeti düşürülmüş,fabrikasyon üretime geçilerek,mal miktarı çoğaltılmıştır.Bu
gelişme Batılılar için,ucuz hammaddesi,kabalık nüfusu,kapitülasyonların
kendilerine sağladığı düşük gümrük gelirleriyle Osmanlı Devletin’i cazip bir
pazar haline getirmiştir.Avrupa’da fabrikalarda üretilen mallar,Osmanlı
pazarına sürülünce,korumasız,zayıf Osmanlı sanayisi bunlarla rekabet edememiş
ve büyük darbe yemiştir.
Osmanlı devlet adamlarının,kapitülasyonların
zararlarını örtmek için,sanayi yi koruyucu önlem almak amacıyla gümrük
vergilerini artırma istekleri,büyük tepkilere yol açmıştır.Kapitülasyonlardan
kurtulmak isteyen Osmanlı Devleti’nin bu yoldaki çabaları sonuç
vermemiştir..Öyle ki,I.Dünya Savaşı sırasında Osmanlı Devleti’nin yanında yer
alan Almanya ve Avusturya-Macaristan kapitülasyonların kaldırılmasına,diğer
devletlerden daha fazla tepki göstermişlerdir.Türkiye ancak Lozan da
kapitülasyonlardan kurtulabilmeyi başarmış ve Türk Sanayiini korumayı
gerçekleştirmiştir.
3.Sanayi
İnkılabı ve Osmanlı Devleti Üzerindeki Etkileri:
Sanayi İnkılabı,buhar
gücünün bulunması,bu gücün üretimde kullanılmaya başlanması sonucunda
ortaya çıkan üretimin basit el aletleri ile pahalıya ve yavaş yapılması uygulamasının
terk edilmesi,üretimin fabrikalarda hızlı ve ucuza gerçekleştirilmesi
olayıdır.Yani Sanayi İnkılabı üretimde basit el aletlerinin yerini,makinenin
almasıdır.Sanayi İnkılabı,”Globalleşme” denilen,pazarları ve üretimi dünya
boyutuna taşıyan ekonomik dönüşümün de başlangıcını teşkil etmektedir.
Sanayii İnkılabı küçük sermayeden,büyük
sermayeye,yani kapitalizme geçilmesini sağlamış,küçük sanayii kuruluşlarının
yıkılması,ucuz ve bol üretimi dünya ticaret dengesini değiştirmiştir.Sanayii
İnkılabı ile birlikte Avrupa’da hammadde ve Pazar problemi yaşanmıştır.Bu
problem batılı ülkeleri hem milli sınırları içinde,hem de sömürgelerinde
koruyucu tedbirle almaya ve yeni pazarlar bulmaya zorlamıştır.Kalabalık
nüfusu,yer altı ve yerüstü zenginlikleriyle Osmanlı Devleti bu açıdan Batılılar
için önemli bir Pazar niteliği taşımıştır.Osmanlı Devleti’nin Sanayii
İnkılabı’ndan olumsuz yönde etkilenmemek için alması gereken önlem yüksek
gümrük uygulayarak Avrupa mallarına karşı yerli sanayisini korumak ve sanayiini
çağdaş teknolojiyle güçlendirerek,Batı malları ile rekabet edebilecek duruma
getirmektir.Ancak bunların hiçbiri yapılmadığı için Osmanlı Devleti,Sanayii
İnkılabı’ndan olumsuz yönde etkilenmiştir.
Mal üretimi çoğaldıktan sonra,artık
kapitülasyonların tanıdığı ayrıcalıkları da yeterli görmeyen Batılılar,Osmanlı
Devleti’nin uyguladığı ticaret yasaklarından,tekel uygulamalarından şikayetçi
olmaya başlamışlardır.İngilizler,Mısır valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşanın
çıkarttığı isyan ortamından faydalanarak,1838 Ticaret Antlaşmasıyla bu
şikayetlerden kurtulma imkanını elde etmiş,bunu diğer büyük Batılı devletler izlemiş ve ülke adeta bir yarı
sömürge ağı içine düşmüştür.Avrupa malı ucuz ve bol miktarda Osmanlı pazarına
girerken,Osmanlı ülkesindeki hammadde daha ucuza yurt dışına çıkarılmış,bu da
yerli sanayiinin gelişmesini engellemiştir.
Osmanlı Devleti’nin savaşlar yüzünden mali
durumunun bozulması ve izlediği yanlış ekonomik politika,Onu Batılı
devletlerden borç almaya zorlamıştır.Alınan borçlar yerinde kullanılmadığı
için,devlet bu paraların faizlerini bile ödeyememiş ve iflas ettiğini
açıklamıştır.Batılıların,Osmanlı Devleti’nden alacaklarını tahsil etmek
gayesiyle 1881’de kurulan Duyun-u Umumiye Teşkilatı,devletin gelirlerinin
önemli bir bölümünü el koydurmuştur.Bu da Osmanlı Devleti’nin mali
bağımsızlığını yitirmesine neden olmuştur.Osmanlı Devleti’nin bu şekilde
borçlanması yabancı müteşebbise yaramış,Türk müteşebbisler ya tamamen ortadan
silinmiş,ya da yabancılarla anlaşarak çalışmalarına devam etmek zorunda
kalmışlardır.Bunun sonucunda demiryolu,limanlar,elektrik-havagazı,su ve maden
ocakları hep Avrupalı işletmeciler tarafından işletilmiştir.amacı kar etmek
olan bu şirketler,milli kaynakları rasyonel olmayan bir şekilde kullanarak
zenginleşirken,ülke kaynaklarını kurutmuşlardır.
4.Fransız İnkılabının Osmanlı
Devleti Üzerindeki Etkileri:
Fransız
İhtilali birden ortaya çıkmış bir olay değildir.Fransız İhtilalin’e yol açan
gelişmeleri Ortaçağın karanlıklarında aramak lazımdır.Ortaçağ Avrupa’sında
insanların düşünce yapısına dinin katı kuralları egemendi.(Skolastik Düşünce
Sistemi)Avrupalı Rönesans ile kiliseyi kendi kabuğuna çekilmeye mecbur
ederek,bilimde,teknikte,kültürde ve güzel sanatların her dalında hür düşünmek
imkanı elde etmiştir.Ancak Rönesans ve Reforma rağmen Avrupa insanı hala siyasi
hürriyetini yakalayamamıştır.Avrupa’da insanların siyasi haklarını elde
edebilme yönetime katılabilme,kendilerini yönetecek olan kişileri
belirleyebilme arayışları sınıf mücadelelerinin yaşandığı ve halkının çok kötü
yönetildiği Fransa’da başarıya ulaşmış ve Fransız İhtilali ile Fransız insanı
kralın mutlak otoritesini kırmış,temel hak ve hürriyetlerini elde etmiştir.
Fransız
İnkılabı ile ortaya çıkan fikir akımlarından biri olan liberalizm;tüm insanların
eşit olması lazım geldiği,her insanın anayasal çerçevedeki temel hak ve
hürriyetlerine sahip olması icap ettiği anlayışını benimser ve kralın
yetkilerinin daraltılmasını,vatandaşların da yönetime katılmaları anlayışını
kabul eder.Liberalizm,ekonomide de benimsenmiştir.
Fransız İnkılabı ile ortaya çıkan ikinci fikir
akımı ise Liberalizmin(Kişi Hürriyeti),milletlere uyarlanmış şekli olan,bir
devletin egemenliği altında yaşayan millet veya milletlerin hür ve bağımsız
olması lazım geldiği anlayışını savunan Nasyonalizm(Milli bağımsızlık veya
Milliyetçiliktir)’dir.
Böylece Fransız İhtilali sonucunda ortaya
çıkan Liberalizm ve Nasyonalizm anlayışı ile baskıcı,eşitliğe dayanmayan,devlet
anlayışı Fransa’da kuvvet yoluyla yıkılmıştır.
Fransa’da mutlakıyetin sonunu getiren bu
gelişme,Avrupalı mutlak kralları korkutmuştur.Fransız Kralının başına gelenleri
yaşamak tahtını iktidarını kaybetmek istemeyen Batılı krallar,İhtilal
Fransa’sına savaş ilan ederek Fransa
Kralının başını yiyen bu fikir hareketlerini Fransa’da etkisiz hale getirme
yoluna gitmişlerdir.Ancak cephelerde Avrupalı askerlerin,Fransız askerlerinden
eşitlik,özgürlük gibi kavramları duymaları,olayı tersine
çevirmiştir.Avrupalılar krallarına yönelerek,Fransızların sahip oldukları hak
ve özgürlükleri onlardan talep etmeye başlayınca 1815’de Fransa ile savaşa son verilmiş Avusturya Başkanı
Meternick’in öncülüğünde toplatılan Viyana Konferansı’nda Avrupa’da
filizlenmeye başlayan eşitlik,özgürlük fikirlerine karşı ortak ve etkili
mücadele kararı alınmıştır.Avrupa’da kralların iktidarlarını koruyabilmek için
halka karşı şiddet kullanmaya yönelmeleri yıllar boyu sürecek iç savaşlara yol
açmıştır.1818-1848 yılları arasında çıkan ayaklanmalar sonucunda Avrupalı
halk,kralların otoritesini yenmiş ve böylece Avrupa’da da mutlakıyetçi devlet
yapısı terkedilmiştir.
Böylece Fransız İnkılabı önce Fransa’nın sonra
Avrupa’nın daha sonra da tüm dünyanın siyasi,hukuki ve toplumsal yapısını
değiştirecek bir düzenin temellerini atmıştır.Bu düzenin dayanakları;her
vatandaşın özgür olduğu,yasalar karşısında eşit haklara sahip
bulunduğu,milletin kendi kendisini yönetmesi(yani demokratik bir düzen),bu
düzenin temel yapısını belirleyen anayasaların yapılması,devletin
laikleştirilmesi ve milliyetçi bir niteliğe büründürülmesidir.
Fransız
İhtilali sonucunda ortaya çıkan Nasyonalizm (Milliyetçilik) kavramı,çok
milletli devletlerin parçalanmalarına yol açmıştır.Nasyonalizmden en çok
etkilenen devletlerden biri de Osmanlı Devletidir.Fransız İhtilalinin getirdiği
milliyetçilik anlayışı Osmanlı topraklarında yaşayan azınlıkları harekete
geçirmiş,Osmanlı Devletini çökertmek isteyen dış güçlerin kışkırtmaları sonucu
Sırplar,Rumlar,Bulgarlar,Romenler ayaklanmışlardır.Bu ayaklanmaları bastırmak
Osmanlı Devletini ekonomik yönden sarstığı gibi,siyasi açıdan da büyük
devletlerin Osmanlıların iç işlerine karışmalarına yol açmıştır.Bu milletlerin
önce özerklik,daha sonra da bağımsızlıklarını kazanmaları,Osmanlı Devletinin
giderek küçülmesine neden olmuştur.
Fransız İnkılabının Osmanlı Devleti üzerindeki
bu olumsuz etkisine karşın,bu olay Türk İnkılabı düşüncesinin doğmasında etkin
rol oynamıştır.Fransız İnkılabı sonucunda azınlıkların milliyetçilik anlayışını
benimsemeleri,Türklere de örnek teşkil etmiş,Türkçülük yani milliyetçilik
anlayışı doğmuştur.Demokrasi,anayasa,özgürlük gibi kavramları Türk aydını da
tanımış,Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucuları bu kavramların etkisi altında
yetişmiş ve Kurtuluş Savaşıyla çağdaş Türk Devletini kurmuşlardır.
Son Güncelleme : 04-03-2008 21:54
|
|
|
(0 Oylama)