öss hazırlık , oss konuları,öss Ders, öss

BOŞALTIM SİSTEMLERİ

Canlılarda metabolizma artıklarının organizma dışına çıkarılmasına boşaltım denir. Boşaltım ile ilgili organların bir araya gelmesi ile de boşaltım sistemleri oluşur. boşaltımla dengeli bir iç ortam sağlanmış olur. bir hücreli canlılarda boşaltım difüzyon ve osmoz ile gerçekleştirilir. paramesyum ve öglenada fazla su, kontraktil kofulla dışarı atılır.

15.1 BİTKİLERDE BOŞALTIM

Özel bir boşaltım sistemine sahip değillerdir. Su bitkilerinde boşaltım difüzyonla gerçekleşir. Kara bitkilerinde karbondioksit, oksijen ve su buharı stomalardan dışarı atılır. Fasulyede stoma ile atılamayan fazla su, yaprak kenarlarında bulunan hidatodlarla dışarı atılır. Bu olaya damlama (gutasyon) denir. Damlama, bitkinin fazla su aldığı ve atmosferin neme doyduğu zamanlarda gerçekleşir. Damlama esnasında dışarı bırakılan su ile birlikte, bir miktar tuz dışarı atılır.
Bitkiler metabolizma ile oluşturdukları zehirli maddeleri, inorganik tuzlarla birleştirip (rafid ve oksalat halinde) yapraklarda biriktirirler. Yaprağın dökülmesi ile de bitki bu zararlı maddelerden kurtulmuş olur.

15.2 HAYVANLARDA BOŞALTIM SİSTEMLERİ

Hayvanların tamamında metabolizma artıklarını ve fazla suyu dışarı atmak için özel sistemler gelişmiştir.

15.2.1. Omurgasız Hayvanlarda Boşaltım Sistemleri

Bir hücreli canlılarda CO ve NH gibi artık maddeler difüzyon ve osmozla dışarı atılır. Paramesyuma osmozla giren su, kontraktil kofullarla dışarı atılır. Omurgasızlardan sünger ve sölenterler çok hücreli olmalarına rağmen özel bir boşaltım organına sahip değillerdir. Bu canlılarda boşaltım difüzyonla gerçekleşmektedir.

A. Planaria'da Boşaltım Sistemi

Planaria'da boşaltım organı alev hücreleridir. Alev hücresinin görevi, planaryanın vücut suyu dengesini korumaktır. Karbondioksit ve amonyak gibi metabolizma artıkları ise difüzyon ile vücut yüzeyinden dışarı atılır.

B. Toprak Solucanında Boşaltım Sistemi

Toprak solucanı her halkada sağlı sollu konumlanan bir çift nefridyumla boşaltım yapar.

Şekil 15. 1 Toprak Solucanında Nefridyum

Nefridyumların başlangıcı kirpikli huni şeklindedir. Bu yapı sayesinde, vücut sıvısı nefridyum kanalına toplanır. Kanala alınan yararlı maddeler, nefridyumun etrafını saran kılcaldamarlar tarafından geri emilir. Kanalda kalan sıvı ise idrar niteliğindedir. İdrar, nefridyumun diğer ucu ile dışarı atılır.

C. Böceklerde Boşaltım Sistemi

Böceklerde boşaltım organı Malpighi Tüpleridir. Malpighi tüplerinin bir ucu vücut boşluğuna, diğer ucu da sindirim açıklığına bağlıdır.

Şekil 15.2 Böceklerde Malpighi Tüpleri

Malpighi tüpleri vücut boşluğunda bulunan kandan artık maddeleri alır ve sindirim kanalının son kısmına getirir. Fazla su burada geri emilir, artıklar da sindirilmemiş maddelerle dışarı atılır. Böceklerde metabolizma artığı ürik asittir.

Malpighi Tüpleri ile Nefridyum Arasındaki Farklar :
- Nefridyumda kirpikli huni vardır.
- Malpighi tüplerinde yoktur.
- Nefridyumun iki ucu açıktır.
- Malpighi tüplerinin bir ucu kapalıdır.
- Nefridyum vücut boşluğundan aldığı fazla suyu dışarı boşaltır.
- Malpighi tüpleri son bağırsağa bırakır.

15.2.2. Omurgalı Hayvanlarda Boşaltım

Canlılarda protein metabolizması sonunda

                                                           NH

                                        
amonyak (NH ), üre C =                  O          ve ürik asit

                                        
                                                           NH

(C5H4N4O3) açığa çıkar. Bu moleküllerin zehirli olanından zehirsiz olanına doğru sıralanışı, amonyak, üre ve ürik asit şeklindedir. Amonyak suda en çok çözünen azotlu artıktır. Ürenin amonyağa göre çözünürlüğü daha azdır. Ürik asit suda çözünmez ve kristal şeklinde dışarı atılır.
Paramesyum, hidra ve planarya gibi su canlıları azotlu artıkları amonyak şeklinde, böcek sürüngen ve kuşlarda ürik asit şeklinde dışarı atarlar. İnsanlar ise azotlu artıkları üre şeklinde dışarı atarlar. Amonyağın üreye çevrimi karaciğerde gerçekleşir.
Omurgalıların boşaltım organları böbreklerdir. Omurgalılarda pronefroz, mezonefroz ve metanefroz olmak üzere üç tip böbrek vardır.
Pronefroz tip böbrek, köpek balıklarının erginlerinde, balık ve kurbağa embriyolarında görülür.
Mezonefroz tip böbrek sürüngen kuş ve memelilerin embriyoları ile balık ve kurbağaların erginlerinde görülen böbrek tipidir. Bu böbrek çeşidinde kirpikli huni yerini Bowman kapsülüne bırakmıştır. Bowman kapsülü glomerulusu sarmıştır.
Metanefroz tip böbrek sürüngen, kuş ve memeli erginlerde görülen böbrek tipidir. Gelişmiş bir böbrek olup, bu grup canlılarda bir çifttir. Ayrıntılı yapısı insanda boşaltım sistemi başlığı altında incelenecektir.

15.3 İNSANDA BOŞALTIM SİSTEMİ

İnsanda boşaltım sistemi, böbrekler ve bunlara bağlı kanallardan başka boşaltım ve düzenleme görevi yapan deri, akciğer ve sindirim kanalını da içine alır. Su ve karbondioksit, akciğerler yardımı ile vücuttan uzaklaştırılır. Karaciğerden salgılanan safra tuzları, sindirim kanalı yardımı ile dışarı atılır. Derideki ter bezleri metabolik artıkların %5-10'unun boşaltımında görev yapar.

Şekil: 15.3. insanda Ürogenital Sistem

İnsanda bir çift metanefroz tip böbrek bulunur. Anatomik olarak bel hizasında ve omurganın iki yanında yer alır. Uzunluğu 10-15 cm, ağırlığı 160 gr. kadardır. Her iki böbreğin üzerinde hormon salgılayan böbrek üstü bezleri vardır. Böbrek havuzcuğundan (pelvisden) ayrılan üreterler idrar kesesine, idrar kesesi de üretra ile dışarı açılır.

15.3.1. Böbrek Yapısı ve Damarları

Şekil 15.4. Böbreğin Boyuna Kesiti

Böbrek dışta bir korteks, iç kısımda mikroskobik borucukların bulunduğu medulla ile idrarın ilk toplandığı kısım olan havuzcuk (pelvis) tan oluşur. Böbreğe kan getiren, böbrek atardamarı aorttan ayrılır. Böbrekten kan götüren, böbrek toplardamarı ana toplardamara açılır.
Böbrek atardamarı böbreğe azotlu artıklar bakımından kirli kan ile besin ve oksijen getirir. Besin ve oksijen böbrekte kullanılarak kandaki azotlu artıklar süzülür. Süzülen azotlu artıklar, pelvis, ürüter, idrar kesesi ve üretra yolu ile dışarı atılır. Böbreğin faaliyeti sonucu oluşan karbondioksitte, böbrek toplardamarı ile ana toplardamara gönderilir.
Böbrekte yapı ve görev birimi nefrondur. Her böbrek, bir milyon nefron içerir. Nefronda gerçekleştirilen süzülme ve geri emilme olayları ile kan artık maddelerden temizlenir.

A. Nefron Yapısı ve Çalışması

Nefron kılcaldamarlardan oluşmuş glomerulus, glomerulusu çeviren Bowman kapsülü, Bowman kapsülünden ayrılan proksimal tüp, Henle kulpu, distal tüp ve toplayıcı kanallardan oluşur.

Şekil 15.5 Nefronun Genel Şeması

Bowman kapsülü iç ve dış yaprağı tek sıralı epitel dokudan oluşmuştur. Proksimal tüpte ise mikroviluslu silindirik epitel vardır.

B. Kanın Nefronlardan Süzülmesi

Bowman kapsülündeki glomerulus iki atar damar arasında bulunur. Nefrondan çıkan atardamarın çapı nefrona giren atardamardan daha dardır. Bu farklılık, kanın glomerulus kılcallarından Bowman kapsülüne geçmesine neden olur. Bu olaya süzülme denir.

Şekil 15.6 Bowman Kapsülü, Atardamarları ve Hücreleri

Kapsüle geçen sıvıya da süzüntü denir. Süzüntü plazma niteliğindedir. Su, glukoz, aminoasitler, üre, kreatinin ve bazı minareller vardır. Böbrek dakikada 125 ml günde 180 litre süzüntü oluşturur. Eğer süzüntü tamamen dışarı atılsa idi su, glukoz, mineral ve aminoasit kaybı çok büyük boyutlarda olacaktı. Bu kayıp nefronun geri emilim faaliyetiyle engellenir.

C. Geri Emilim

Kapsüle geçen süzüntünün nefron kanalcıkları hücreleri tarafından alınıp kana verilmesidir. Su dışındaki maddeler aktif taşıma ile geri emilir. Geri emilimle 125 ml. lik sözüntünün 124 ml. si geri alınır.

Şekil 15.7 Nefronda Süzülme, Geri emilim, Aktif taşıma, Salgılama ve Yoğunlaştırma Bölgeleri

Suyun geri emilimi organizmanın o sıradaki ihtiyacına bağlı olarak hipofizden salgılanan antidiüretik hormon tarafından ayarlanır. Toplayıcı kanallara yakın bölgede, kanal hücreleri difüzyonla NH, aktif 

taşımayla H ve Ksalgılar.
Son olarak süzüntü toplayıcı kanallardan su emilimi ile yoğunlaştırılır. Yoğunlaştırmanın tamamlanması ile idrar oluşturulur. İdrar toplayıcı kanallarla havuzcuğa boşalarak üreter yardımı ile idrar kesesinde biriktirilir.

ÖZET :

- Süzüntü Bowman kapsülünde plazma niteliğindedir.
- Toplayıcı kanalda idrar niteliği kazanmıştır.
- Bowman kapsülünde glukoz miktarı yoğun,toplayıcı kanalda ise sıfırdır. Toplayıcı kanalda glukoza rastlanması şeker hastalığına işarettir.
- Toplayıcı kanala doğru üre derişimi artar.
- Nefron kanallarında su ve besinlere ek olarak bir miktar üre de geri emilir.
- Henle kulpu kara omurgalılarında uzun su omurgalıların da ise kısadır.

Son Güncelleme : 27-09-2008 21:26

Anahtar kelimeler : BİYOLOJİ, BİYOLOJİ KONULARI, BOŞALTIM SİSTEMLERİ

Ortalama Üye Değerlendirmesi

   (0 Oylama)