öss hazırlık

HÜCRE BÖLÜNMELERİ

HÜCRE BÖLÜNMELERİ

Hücreler bölünerek çoğalırlar. Tek hücrelilerde bölünme bir üreme şeklidir. Çok hücreli canlılarda hücre bölünmesi; doku, organ ve sistemlerin büyüyüp gelişmesini, ölenlerin yerine yenilerinin yapılmasını sağlar. Bölünme : hücrenin özelliklerine ve yaptığı işe göre değişir. Karaciğer, deri, incebağırsak epitelinde hızlı bölünme görülürken, sinir hücrelerinde bölünme görülmez.
Hücre sitoplazmasının belli bir büyüklüğe erişmesinden sonra, çekirdek emri ile bölünme başlatılır.
Çok hücreli canlılarda, hücreler bağımsız değildir. Bölünmeleri organizmanın kontrolü altındadır. Organizmada kontrolsüz bölünme gösteren hücreler, organizmanın kontrolünden çıktığı için zararlı olur. Bu tür kontrolsüz bölünmeye kanserli dokularda rastlanır.

1 KROMOZOM OLUŞUMU

Hücrede genetik materyal hücre faaliyetlerine göre iki şekilde görülür.

a) Hücre normal faaliyetlerini gerçekleştirirken çekirdekte karışık iplik şeklindedir. Bu nedenle kromatin iplik adını almıştır.

b) Hücre bölünmesi esnasında ise düzgün bir yumak şeklindedir. Bu şekliyle kromozom adını alır ve ışık mikroskobunda rahatlıkla incelenebilir.

Kısaca : Hücre çekirdeğinde bulunan kromatin iplik (DNA) protein moleküllerinin yardımı ile kısalıp kalınlaşarak şekil değiştirir ve kromozom adını alır.

Hücre bölünmesi tamamlandıktan sonra kromozom çözülerek tekrar DNA haline gelir.

Şekil: 1 Kromozomun Genel Şeması

Hücrelerde mitoz ve mayoz olmak üzere iki tip bölünme vardır.

2 MİTOZ BÖLÜNME

Mitoz, bir hücrelilerden omurgalılara kadar bütün hayvan hücrelerinde, insanda ve bitkilerde görülen bir bölünme şeklidir. Bu tip hücre bölünmesinde ilk önce çekirdek, daha sonra da sitoplazma bölünür.

1 Mitoz Bölünme Evreleri

Mitoz bölünme, interfaz, profaz, metafaz, anafaz ve telofaz evrelerinde incelenir.

A) İnterfaz

Mitoz bölünmeden hemen önceki safhadır. İnterfazda normal hücre faaliyetleri gerçekleştirir. Sitoplazmanın fazla büyümesi ile bölünme emri verilir. Verilen bu emirden hemen sonra çekirdekteki DNA'dan yeni DNA sentezine başlanır (Replikasyon). İnterfazda çekirdekçik, çekirdek ve çekirdek zarı görünmektedir.

Şekil :.2 İnterfaz Evresi

B) Profaz

Replikasyonla iki katına çıkan DNA (kromatin) iplikleri kısalıp kalınlaşarak kromozom şekline dönüşür. Kromozomlar ışık mikroskobuyla görülebilecek büyüklüktedir. Profaz sonunda çekirdek, çekirdekçik ve çekirdek zarı eriyerek kaybolmuş, sentrozomlar kutuplara çekilmiş ve iğ iplikleri oluşmaya başlamıştır. Profaz evresinde her kromozomda 2 kromatid vardır.

Şekil: 3 Profaz Evresi

C) Metafaz

Çekirdek zarı kaybolmuş, iğ ipliklerinin oluşumu tamamlanmıştır. Kromozomlar iyice belirgin hale gelmiş ve ekvator çizgisinde yanyana sıralanmıştır. Metafaz evresinde kromozomlarda iki kromatid vardır.

Şekil: 4 Metefaz Evresi

Metafaz sonunda kromatidler birbirinden ayrılır. Ayrılma ile anafaz evresi başlar.

D) Anafaz

Kromatidler bu safhada birbirinden ayrılarak kutuplara çekilir. Bu çekme işlemini iğ iplikleri yapar.

Şekil: 5 Anafaz Evresi

Kutuplara çekilen kromozomlarda birer kromatid vardır.

E) Telofaz

Kromatidlerin kutuplara çekilme işleminin tamamlanmasından sonraki basamaktır. Kutuplara çekilen kroma- tidlerin etrafında zarlar belirginleşmeye başlamıştır. Ayrıca kromatidler çözülerek tekrar DNA yı oluşturur.
Telofazın tamamlanması ile çekirdek bölünmesi (karyokinez) tamamlanır. Bir sonraki evre olan sitoplazma bölünmesi (sitokinez) başlar.

Şekil : 6 Anafaz Sonu

Şekil: 7 Telofaz Evresi

F) Sitokinez (Sitoplazma bölünmesi)

Sitoplazma bölünmesi bitki ve hayvan hücrelerinde farklılık gösterir. Hayvan hücrelerinde zarın boğumlanması ile mitoz bölünme tamamlanır. Bitki hücrelerinde hücre plağı oluşturularak yeni hücreler birbirinden ayrılır. Daha sonra her hücre kendi çeperini yapar ve bölünme tamamlanır.

Şekil .8 Hayvan Hücrelerinde Şekil: 8.9 Bitki Hücrelerinde

Sitokinez Sitokinez

Kısaca :

Mitoz sitoplazma ve çekirdek arasındaki oranın değişmesi ile başlar.
- Mitoz sonucunda iki yeni hücre oluşur.
- Mitozla oluşan hücrelerin kromozom sayıları ana hücre ve birbirleri ile aynıdır.
- Eşeysiz üreme ve büyüme sağlanır.

Nükleoprotein : Nükleikasitler ve proteinlerin oluşturduğu moleküllerdir. Nükleproteinler DNA veya RNA içermelerine göre ikiye ayrılır.

3 MAYOZ BÖLÜNME

Eşeyli üreyen türlerin, birbiri ardınca gelen nesillerinde kromozom sayısının sabit kalması, mayoz bölünme ile sağlanır. Mayoz bölünme erkek ve dişi fertlerin üreme organlarında (testis ve ovaryum) görülür.
Mayoz, birbirini izleyen iki bölünmeyle olur. Bu bölünmelere Mayoz I ve Mayoz II adı verilir. Bu bölünmeler mitozdaki gibi profaz, metafaz, anafaz ve telofaz safhalarından geçerek olur.

1 Mayoz Bölünmenin Evreleri

A) Mayoz I :

Mayoz bölünmeye ait bütün özellikler bu safhada görülür.
1. İnterfaz : Bu evre mitoz bölünmedeki özellikleri gösterir. Hücrenin mikroskoptaki görüntüsünü şekil 8.2 deki gibidir.

2. Profaz I :

Mayozdaki en önemli ve en uzun safhadır. Hücre içindeki ince uzun kromatidler kısalıp kalınlaşarak kromozom haline gelir. Bu sırada şekil ve büyüklükleri aynı olan ve aynı karakter genleri taşıyan homolog kromozomlar birbirlerine yaklaşarak tetrat oluşturur. Homolog kromozomlar tetrattan sonra birbirine sarılarak sinaps oluştururlar. Kromozomlar sinaps noktalarından koparak parça değiştirirler. Bu parça değişimine krossing-over denir. Krossing-overle birlikte Profaz I tamamlanır. Sentrioller kutuplara çekilir. İğ iplikleri oluşmaya başlar. Çekirdek zarı yoktur.

Şekil: .10 Profaz I

Krossing-Over :

Sinapsis esnasında kromozomların birbirine dokunan parçacıkları arasında gen değiş-tokuşu olur. Bu olaya krossing-over denir. Tür içindeki bireylerde çeşitli farklılıkların (renk, göz, boy, kalıtsal hastalık gibi) açığa çıkmasına neden olur. Kromozom üzerinde dizili olan genler birbirine ne kadar uzak ise krossing-overle değiştirilme ihtimali o kadar yüksektir.

Şekil: 11Profoz I de Tetrat, İki Noktadan Sinapsis
Krossing - Over ve Ayrılma Olayı

3. Metafaz - I :

Homolog kromozomlar hücrenin ekvator düzlemine karşılıklı olarak dizilir. Çift kromatidli kromozomlar iğ ipliklerine bağlanır.

Şekil: 12 Metafaz I

4. Anafaz I :

Homolog kromozomlar biri bir hücreye diğeri öbür hücreye gidecek şekilde ayrılır. Bu ayrılma ile de yeni bir çeşitlilik oluşur.

Şekil : 13 Anafaz I

Anafaz I de mayoz bölünmeye özgü kromozom sayısı yarılanması gerçekleşir.

5. Telofaz I :

Mitozdaki gibidir. Sitoplazma bölünerek iki hücre oluşur. Telofaz I in tamamlanması ile Mayoz I tamamlanır ve her iki hücre için Mayoz II başlar.

Şekil : 14 Telofaz ve Sitokinez

B) Mayoz II :

Bu safhada interfaz evresi görülmez. Mayoz II de profaz II, metafaz II, anafaz II ve telofaz II evreleri görülür. Bu evreler mitoz bölünmenin aynısıdır. mayoz II nin tamamlanması ile haploit (n) sayıda kromozom taşıyan dört hücre oluşur.

1. Profaz II :

Çekirdek zarı kaybolmaya başlamıştır. Sentriyoller kutuplara çekilmiştir. İğ iplikleri oluşmaktadır.

Şekil : .15 Profaz II

2. Metafaz II :

İğ ipliklerinin oluşumu tamamlanmıştır. Kromozomlar ekvatoral bölgeye sıralanmıştır. Metafaz sonunda kromatid ayrışması ile anafaz evresi başlar.

Şekil : 16 Metafaz Evresi

3. Anafaz II :

Kromozomlar kromatidlerine ayrılır. Ayrılan kromatidler iğ iplikleri yardımı ile kutuplara doğru çekilmeye başlar.

Şekil : 17 Anafaz II

4. Telofaz II :

Kromatidlerin tamamen kutuplara çekilmesi ile başlar. Bu evrede kromozomlar çözülerek DNA şekline çevrilir. Çekirdek zarı da belirginleşir.

Şekil: 18 Telofaz II

5. Sitokinez :

Telofazdan sonra hücrenin bölünerek ikiye ayrılmasıdır.
Sitokinezin tamamlanması ile dört tane n kromozomlu üreme hücresi oluşur.

Şekil: 19 Sitokinez

Şekil :  20 Üreme Hücreleri

Özet olarak Mayoz :

- 2n sayıda kromozom taşıyan hücrenin iki defa bölünme gerçirerek 4 tane n sayıda kromozom taşıyan hücre oluşturmasıdır.
- Eşey organlarında görülür.
- Krossing-over ve homolog kromozomların kutuplara çekilmesi ile çeşitlilik oluşturulur.
- Tetrat, sinaps ve krossing-over görülür.

Yorumlar (0)

Bu yorumun beslemesine abone olun

İsim

E-posta

Website

Başlık

Yorum

daha küçük | daha büyük

E-posta ile takip (sadece kayıtlı kullanıcılar)

Okudum ve kabul ediyorum Kullanım şartları.

Yorum Ekle