| Yazan: öss hazırlık,
Tarih: 21-03-2008 03:22
|
Okunma Sayısı : 5694  |
Beğenilme : 18 |
Yayınlama yeri : BİYOLOJİ, BİYOLOJİ KONULARI |
SİNİR SİSTEMLERİ VE DUYU ORGANLARI (1) 18.1. DEĞİŞİK CANLILARDA SİNİR SİSTEMİ
Canlıların dış ve iç çevresi ile ilişkisini sağlayan sistemlere sinir sistemi denir.
Canlı, sinir sistemi sayesinde dış ortamdaki değişiklikleri alır, değerlendirir ve tepkisini gösterir. İç ortamda ise sistemler arasındaki koordinasyonu düzenler ve kararlı bir dengenin oluşmasını sağlar.
18.1.1. Bitkilerde Sinir Sistemi
Bitkilerin dışarıdan gelen uyartılara karşı gösterdiği tepki hayvanlara oranla yavaştır. Bitkiler çevresel etkilere yön değştirerek cevap verir. Bitkiler dış etkiler karşısında bulundukları ortamı değiştirmezler.
18.1.2. Omurgasızlarda Sinir Sistemi
A. Bir Hücrelilerde Sinir Sistemi
Bütünlüğü sağlayan, dış etkilere karşı cevap veren,
protein yapıdaki moleküllerdir. Örneğin, paramesyumdaki
kirpikler sitoplazmadaki sinir telcikleri tarafından uyartının
yönüne göre çarptırılır ve hücre bulunduğu ortamı değiştirir.  Şekil 18.1 Paramesyumda Sinir Telcikleri
B. Hidralarda Sinir Sistemi
Dışardan gelecek uyartıları iletebilecek özel bir sistem bulunmaz. Ancak her hücre dışardan aldığı uyartıya karşı tepki gösterir. Ayrıca uyartıyı hemen yanındaki hücrelere vererek iletilmesini sağlar.  Şekil 18.2 Hidrada Sinir Ağı
C. Planaria'da Sinir Sistemi
Vücudun iki yanında yer alan sinir şeritleri enine bağlarla birbirine bağlanarak ip merdiven şeklini alır. Planaria'nın baş kısmında sinir hücreleri gövdelerinin meydana getirdiği kümeler vardır. Bu kümelere gangliyon denir.  Şekil 18.3 Planariada Sinir Sistemi
Halkalı solucanlarda, salyangozda, mürekkep balığı ve eklembacaklılarda gelişmiş bir merkezi sinir sistemi görülür.
D. Omurgalılarda Sinir Sistemi
Omurgalıların sinir sistemi çok gelişmiştir. Omurgalılarda sinir sistemi merkezi ve çevresel olmak üzere iki kısımda incelenir. Merkezi sinir sistemi, kafatası içinde bulunan beyin ve omurga içinde bulunan omurilikten oluşur.
18.2. İNSANDA SİNİR SİSTEMİ
Canlı grupları arasındaki en gelişmiş sinir sistemi insanda bulunur. İnsanda sinir sisteminin yapı ve görev birimi sinir hücreleri (nöron) dir. İnsanda 10 milyarı merkezi sinir sisteminde olmak üzere yaklaşık 30 milyar sinir hücresi bulunmaktadır.
18.2.1. Nöronların Yapısı ve Özellikleri
Nöronda dendrit, hücre gövdesi ve akson olmak üzere üç kısım ayırt edilir.
A.Dendritler
Hücre gövdesinden çıkan kısa uzantılardır. Tek ya da çok sayıda olabilir. Başka nöronlardan ya da reseptörlerden gelen uyartıları nöron gövdelerine ileten yapılardır.
Şekil 18.3 Nöron Genel Şeması
B.Hücre Gövdesi
Gövde ökaryotik hücrenin yapısal ve fonksiyonel özelliklerini gösterir. Diğer hücrelerden farklı olarak sitoplazmada nörofibril denilen telcikler vardır.
C. Aksonlar
Hücre gövdesinden çıkan tek ve uzun olan uzantılardır. Akson boyu bazı hücrelerde 1-2 metreyi bulmaktadır. Akson, dendritlerden gövdeye gelen uyartıları başka nöronlara ve uygulayıcı (efektör) organlara iletmede görev yapar. Bazı nöronların akson çevresinde hücre zarından başka bir örtü daha vardır. Bu örtüye miyelin kılıf denir. Miyelin kılıf Schwan Hücresi'nin uzantılarının aksonu sarması ile oluşmuş örtüdür. Miyelin kılıf akson boyunca boğumlu bir yapı gösterir. Boğumlara ranvier boğumu denilmektedir. Ranvier Boğumlarında miyelin bulunmaz. Miyelin kılıf sinir liflerindeki uyarı akışını hızlandıracak şekilde izolasyon görevi yapar. Miyelinli sinirlerde uyarı 120 m/sn, miyelinsiz sinirlerde ise 12 m/sn hızla taşınır.
18.2.2. Uzantılarına Göre Nöron Çeşitleri
Nöronlar hücre gövdesinden çıkan uzantı sayısına göre tek kutuplu. iki kutuplu veya çok kutuplu olarak incelenirler.
 Şekil 18.5 Uzantılarına Göre Nöron Çeşitleri
18.2.3. Görev ve İşleyişlerine Göre Nöron
Çeşitleri
- Duyu Nöronları : Duyu organlarından aldıkları uyartıları merkezi sinir sistemine getiren nöronlardır.
- Ara Nöronlar : Beyin ve omurilik nöronlarıdır. Duyu nöronları ile gelen bilgiyi değerlendirerek, motor nörona gönderirler.
- Motor Nöronlar : ara nöronlarda değerlendirilen uyartıları kas veya salgı bezi gibi organlara ileterek onların çalışmasını kontrol ederler.
Şekil 18.6 Duyu, Ara ve Motor Nöronlar Arasında Bilgi Akışı
18.2.4. İmpulsların Nöron Boyunca İlerlemesi
Dışardan gelen ve sinir hücresinde değişiklik meydana getiren etkilere impuls denir. İmpulslar nöronlarda tek yönlü olarak ilerler. Uyartı, dendritlerden hücre gövdesine ve oradan da akson uçlarına doğrudur.
Şekil 18.7 Akson Kesitinde Polarizasyon
Dinlenme halinde olan nöronda hücre dışı pozitif (+), hücre içi negatif (-) yüklüdür. Buna polarizasyon (kutuplaşma) denir. Kutuplaşmanın nedeni hücre içi ve dışında Na ve K iyonlarının farklı yoğunlukta olmasıdır. Hücre içindeki K miktarı hücre dışına, hücre dışında Na iyonu da hücre içine oranla çok fazladır. Buna rağmen aktif taşıma ile hücre içine K alınır, hücre dışına da Na pompalanır. Buna Na-K pompası denir. Na-K pompası özel enzim ve enerji ile çalışmaktadır.
Hücre içinin negatif olmasının nedeni dışarıya pompalanan Na fazla olması ve hücre içindeki nefatif yüklü proteinlerin fazla olmasıdır.
Sinir hücresi uyarılınca, uyartının geçtiği bölgelerde Na ve K geçişi ters yönde değişerek hücre dışı negatif, hücre içi pozitif hale gelir. Polarizasyon uyartının gelmesi ile de polarizasyona değişimiştir. Akson boyunca her bir bölge bir öncekinden gelen uyartı ile uyarıldığından uyarı akson boyunca elektriksel olarak taşınır. Uyartının geçtiği yer yeniden eski durumunu alarak yeni uyarı alacak konuma gelir. Sinir hücresi bu uyartıyı taşırken ikinci bir uyartıya cevap veremez.
Şekil 18.8 Nöronda İmpuls (uyartı) İletimi
Sinir hücresine gelen her uyarı o nöronu uyarmayabilir. Uyarmanın gerçekleşebilmesi için uyaranın eşik şiddeti veya eşik şiddetinin üzerinde olması gerekir. Bu duruma sinir hücresinde ya hep ya hiç prensibi denir. Uyaranın eşik şiddetinin üzerinde olması, uyaranın nöronda taşınma hızı üzerine etki yapmaz.
18.2.5. İmpulsların Bir Nörondan Diğerine İletilmesi
Uyartılar nörondan nörona aktarılarak taşınırlar. Bu aktarma esnasında uyartının
 Şekil 18.9 Sinaps ve Sinapstan Uyartının Geçişi
şiddetinde bir değişme görülmez. Bir nöronun dendriti ile diğer nöronun aksonun karşılaştığı yere sinaps denir.
Sinapsta askon ve dendrit uçları birbirine değmez. Arada elektron mikroskobu ile görülen bir boşluk vardır. Uyartı bu boşlukta kimyasal maddelerle (nörontransmitter) taşınır. En önemli transmitter maddeleri, asetil kolin, dopamin, histamin, noradrenalin ve serotonindir.
Uyartılar ilk olarak sinapsta seçilir ve değerlendirilir.
18.2.6. Sinir Sistemi ve Endokrin Sistem İlişkisi
Fizyolojik etkinliklerin gerçekleşmesi sinir sistemi ve endokrin sistemin işbirliği ile olur. Sinir sistemi ve endokrin sistem arasındaki etkileşim üç değişik şekilde olur.
Uyaran hormonal bir bezi etkileyerek kana hormon salgılanmasına neden olmuştur. Kana salgılanan hormonlar ilgili dokuyu etkilemiş ve hücrelerin uyartıya karşı tepki vermesi sağlanmıştır.
 Bu şekil uyarmada uyarılma ve cevap verme arasındaki süre uzundur. Ancak hormon etkinliği kanda kaldığı sürece devam ettirir.
 Çevreden gelen uyartılar sinir sistemini etkiler. O da sinir yolu ile uyartıya cevap verecek olan organı uyarır. Bu şekil uyarmada uyartı ile cevap verme arasında geçen süre çok kısadır 
Çevreden gelen uyaran önce sinir sistemini etkiler. Sinir sistemi iç salgı bezlerini uyarır. İç salgı bezleri de kan yolu ile ilgili doku hücrelerini uyararak uyarana cevap vermesini sağlar.
Son Güncelleme : 13-09-2008 20:25
|
(0 Oylama)
BİYOLOJİ