|
XVIII. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti :
Osmanlı
Devleti, 1699'da imzalanan Karlofça ve İstanbul Antlaşmaları ile kaybettiği
toprakları geri alma siyaseti izledi. Osmanlı Devleti, Karlofça
Antlaşması'ndan sonra sürekli toprak kaybetmesine rağmen uzun süre varlığını
koruyabilmiştir. Bunun nedeni, Avrupa Devletleri arasındaki çıkar
çatışmalarıdır. Osmanlı Devleti bu dönemde başarılı olamadı, toprak kazanmak
yerine, yeni toprak kayıpları yaşadı. Osmanlı Devleti'nde "Gerileme
Dönemi" 1792'de imzalanan Yaş Antlaşmasına kadar sürdü.
XVIII. Yüzyıl Dış Siyasal Gelişmeleri
Prut Savaşı ve Prut Antlaşması (1711) :Nedenleri : I.
Petro'ya Poltova Savaşı'nda yenilen XII. Şarl'ın Osmanlı Devleti'ne sığınması
üzerine Rusların Osmanlı topraklarına saldırması.1711' de Sadrazam Baltacı
Mehmet Paşa Eflak'a girdi. Baltacı Mehmet Paşa'nın ileriyi göremeyen bir vezir
olması ve çevresindekilerin paraya düşkün olması nedeniyle bu seferden
istenilen sonuç alınamamıştır. Baltacı Mehmet Paşa'nın Rus ordusunu
sıkıştırdığı bir sırada Rusya'nın barış istemesi üzerine Prut Antlaşması
imzalandı. Bu Tarihte “Baltacı&katherine” vakası olarak bilinir. 1711 prut
savaşı ile 1700 İstanbul anlaşmasıyla Ruslara verilen topraklar (azak kalesi ve
çevresi) ve ayrıcalıklar alınmıştır. Katherina olayı ??
Osmanlı-Venedik, Avusturya Savaşları ve Pasarofça Antlaşması
(1715-1718) :Nedenleri; Osmanlı Devleti'nin Karlofça Antlaşması ile kaybettiği Mora ve
Dalmaçya kıyılarını tekrar ele geçirmek istemesi ve Venediklilerin Mora
Rumlarına baskı yapması ile Mora Rumlarının Osmanlıdan yardım istemesi. Osmanlı
Devleti, 1715 yılında sadrazam Ali Paşa Mora'yı yeniden aldı. Osmanlı
Devleti'nin Korfu Adası'nı kuşatması üzerine Avusturya, Mora'nın tekrar
Venediklilere verilmesini istedi. Osmanlı Devleti, 1716'da Avusturya'ya savaş
ilan etti. Osmanlı ordusunun Petervaradin'de yenilmesi üzerine, Avusturyalılar
Belgrat'ı ele geçirdi. Osmanlı Devleti'nin barış istemesi üzerine 1718'de
Pasarofça Antlaşması imzalandı.
Pasarofça Antlaşması (1718) :Osmanlı Devleti ile Avusturya
arasında imzalanan bu antlaşma ile : 1. Yukarı Sırbistan, Belgrat, Sırmiyum,
Batı Eflak ve Banat Yaylası (Temeşvar) Avusturya'ya bırakıldı. 2. Venedik'ten
alınan Mora ve Grit Osmanlılarda kaldı. 3. Arnavutluk ve Dalmaçya kıyılarındaki
bazı kaleler Venedik'e verildi.
Antlaşmanın Önemi : 1. Osmanlı Devleti, Batı'nın üstünlüğünü
tamamen kabul etti ve toprak kurtaramayacağını anladı. 2. Osmanlılar,
Ortodoksları koruma görevini son kez yerine getirdi. 3. İngiltere ve
Hollanda'ya verilen ayrıcalıklar Kapitülasyona dönüştürüldü. 4. Pasarofça Antlaşması'nın
yarattığı barış ortamında Lale Devri'ne girildi ve ilk defa Batı tipinde
ıslahatlara gidildi. 1718 pasarofça anlaşması;1739 Belgrat anlaşmasıyla iptal
oldu.
Osmanlı-İran Savaşları (1722-1746) :Nedenleri;
Safavi Devleti'nin Sunni Müslümanları Şiiliğe zorlaması üzerine Kafkasya ve
Azerbaycan'da bulunan Sunnilerin isyan ederek Osmanlı Devleti'nden yardım
istemesi. Sunnilerle İran arasında çıkan savaşı fırsat bilen I. Petro
Kafkasya'ya girip, Bakü taraflarını işgal etti. Osmanlı Devleti, 1724'te Kafkasya'ya
girdi. Fransa'nın araya girmesi ile İstanbul Antlaşması imzalandı. İran tahtına
geçen Şah Tahmasb, Şahkulu'nunda desteğini alarak , tekrar Osmanlı üzerine
yürüdü. 1730 yılında İstanbul'da Patrona Halil İsyanı çıktı. İsyancılar III.
Ahmet'i tahttan indirerek yerine I. Mahmut'u tahta geçirdi. I. Mahmut
Dönemi'nde İran ile 1732'de Ahmet Paşa Antlaşması imzalandı. 1639'da İran ile
Kasr-ı Şirin Antlaşması imzalandı.
İstanbul Antlaşması (1724) :1. Derbent, Bakü Kaleleri ve
Dağıstan Rusya'ya bırakıldı. 2. Gence, Karabağ, Revan ve Tebriz Osmanlı
Devleti'ne verildi. İstanbul Antlaşması (1724) Osmanlılarla Ruslar
arasındaki ilk dostluk antlaşmasıdır.
Patrona Halil İsyanı (1730):Lale Devri'nde Avrupa tarzında
yapılan ve Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın kişiliği ile özdeşleştirilen
ıslahatlar, ulemadan ve yeniçerilerden bir takım kişilerin çıkarlarına ters
düşmüştü. Lale Devri ile birlikte artan Lüks yaşantı, fakir halkın tepkisine
yol açmıştı. O yıllarda İran ile yapılan savaşlar da devam etmekteydi. Sadrazam
Damat İbrahim Paşa'nın İran seferine gitmek istememesi, ona karşı olanlara
bulunmaz bir fırsat vermiş, Bayezit Hamamı tellaklarından Patrona Halil ve
Muslu Beşe ismindeki iki Arnavut önderliğinde bir grup 1730 yılında isyana
başlamışlardı. Vergilerden şikayet eden halk ve İran Seferi'ne katılmak
istemeyen Yeniçeriler de isyana katılınca, isyan giderek büyümüş, saraya giden
asiler, padişah III. Ahmet'ten Damat İbrahim Paşa'nın kafasını istemişlerdi.
Kendilerine teslim edilen Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'yı idam eden asiler,
tekrar saraya yürüyerek, padişah III. Ahmet'i tahttan indirerek yerine I.
Mahmut'u geçirdiler. Bu isyanla Lale Devri sona ermiş oldu.
Ahmet Paşa Antlaşması (1732) :İran ile Osmanlı Devleti arasında
imzalanan bu antlaşma ile; 1. Gence, Tiflis ve Dağıstan Osmanlılarda kaldı. 2.
Tebriz, Kirmanşah ve Hemedan Eyaletleri İran'a verildi.
Osmanlı-Rusya, Avusturya Savaşları ve Belgrat Antlaşmaları
(1736-1739) Nedenleri 1. Rusya'nın İran savaşları sırasında Kırım Hanı'nın
İran'a gidişini engellemesi 2. Rusya'nın Lehistan'ın iç işlerine karışması 3.
Avusturya ile Rusya arasında bağlaşma yapılması Osmanlı Devleti, 1736 yılında
Rusya ve Avusturya ile savaşa girdi. 1739 yılında, Avusturya ile Belgrat
Antlaşması imzalandı. Belgrat Antlaşmaları'ndan sonra Avusturya ve Rusya
aralarındaki bağlaşmayı yenileyip, Osmanlı Devletine bildirdiler. Buna karşılık
Osmanlı Devleti İsveç'te bir bağlaşma yaparak Avusturya ve Rusya'ya bildirdi.
Böylece, Batı'da uzun süren barış dönemi başladı. Rusya ile de Belgrat'ta
ikinci bir antlaşma imzalandı. 1739 Belgrat anlaşması ile Rusların
Karadeniz’e inmeleri bir süre engellenmiş oldu. 18.yy’da Osmanlının imzaladığı
en kazançlı anlaşmadır. 1740 kapitilasyonları: 1.mahmutun Fransızlara
verdiği kapitilasyonlar artırıldı ve sürekli hale getirildi.
Osmanlı-Rus Savaşı ve Küçük Kaynarca Antlaşması (1768-1774) Nedenleri :
Rusya'nın geleneksel Karadeniz'e inme, Boğazlardan geçerek sıcak denizlere
açılma politikası. Bu politikanın sonucu olarak Rusya, 1768 'de Lehistan'ın iç
işlerine karıştı. III. Mustafa, 1768'de Rusya'ya savaş ilan etti. Osmanlı
ordusu birçok cephede yenilgiye uğradı. Baltık denizinden açılan Rus
donanması, ilk defa Akdenize indi.1770'te Çeşme'de Osmanlı donanmasını ilk defa
yaktı. 1774 yılında III. Mustafa'nın yerine I. Abdülhamit tahta geçti. 1774
yılında, Rusya ile Küçük Kaynarca Antlaşması imzalandı. Ruslar; Osmanlı
donanmasını üç kere yakmışlardır. Çeşme 1770, Navarin 1827, Sinop 1853 bir defada inebahtı deniz savaşında 1571’de
de Venedikliler yakmıştır.
Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) Küçük Kaynarca
Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin o güne kadar imzaladığı en ağır koşullu
antlaşmadır. Bu antlaşma ile Osmanlı Devleti'nin egemenlik hakları zedelenmiştir. Bu
antlaşma ile Osmanlı Devleti'nin büyük devlet olma özelliği sona ermiş ayrıca
Rusya, Akdenize inme politikasını gerçekleştirmiştir. Yine Rusya, ilk defa
Osmanlıların iç işlerine karışma hakkını elde etmiş, Ortodoksları koruma görevi
Rusya'ya geçmiştir. Ruslar; eflak,
boğadan ve ege adalarından çekildi. Kırıma bağımsızlık verildi.Ruslara savaş
tazminatı ve kapitilasyon verildi.
Kırım Olayı :Ruslar, Küçük Kaynarca Antlaşması'ndan sonra,
Kırım'ı kendilerine bağlamak istediler. Ruslar 1778 yılında Kırım'a girerek,
kendi yandaşı olan Şahin Giray'ı han seçtirdi. Osmanlı Devleti bu hanlığı
onaylamadı. 1779 tarihinde Fransa'nın devreye girmesi ile Rusya ile Aynalıkavak
Tenkinamesi imzalandı. Böylece, Kırım Rusya'ya bağımlı hale getirildi. 1783'te
Şahin Giray'la anlaşan II. Katerina, Kırım'ı Rus topraklarına kattı, Osmanlı
Devleti bu olayı ancak protesto edebildi.
Osmanlı-Avusturya, Rusya Savaşları, Ziştovi ve Yaş Antlaşmaları
(1787-1792) Rusya'nın, Aynalıkavak'a rağmen, Kırım'ın iç işlerine karışması ve 1783
yılında Kırım'ı işgal etmesi. Osmanlı Devleti, Kırım'ın Rusya'ya bağlanmasını
kabul etmedi ve 1787 yılında Rusya'ya savaş açtı. Kısa bir süre sonra Avusturya
ile de savaşa girildi. 1789'da Rusların Ozi Kalesi'ni alarak halkı kılıçtan
geçirmesi üzerine I. Abdulhamit üzüntüden öldü. 1789 yılında III. Selim tahta geçti.
1789 yılında Fransız İhtilali oldu. Osmanlı Devleti Avusturya ile Ziştovi Rusya
ile de Yaş Antlaşmasını imzaladı. 3.Selimin Nizam-ı cedit islahatları
uygulanmaya başladı. Yaş anlaşması Osmanlının çöküşünü başlattı.
Ziştovi Antlaşması (1791) Avusturya ile Osmanlı Devleti
arasında imzalandı. 1. Avusturya, savaşta aldığı toprakları Osmanlı Devleti'ne
geri verecektir. 2. Orsova ve Unna Irmakları arasındaki topraklar Avusturya'ya
bırakılacaktır.
Yaş Antlaşması (1792) Rusya ile Osmanlı Devleti arasında imzalandı.
1. Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu kabul edildi. 2. Dinyester Irmağı Rusya ve
Osmanlı Devleti arasında sınır olarak kabul edildi. 3. Rusya, Boğazlar'dan
geçip serbestçe ticaret yapabilecekti.
Osmanlı-Fransız İlişkileri :Fransa, Rusya'nın ve Avusturya'nın
Osmanlı toprakları üzerinde yerleşmesini istemiyordu. Lale Devri'nde
Osmanlı-Fransız dostluğu iyice arttı. I. Mahmut zamanında 1740 yılında
imzalanan antlaşma ile Fransa'ya kapitülasyonlar verildi. 1789 İhtilali ile
Fransa'da başa geçen Drektuvar hükümeti döneminde Osmanlı-Fransız ilişkileri
bozuldu. 1789 yılında Napolyon Bonapart Mısır'ı işgal etti. Fransa ile 1801
yılında El-Ariş Mukavelesi imzalandı.
Osmanlı
devlet adamları, XVIII. yüzyılın sonlarında var olan topraklarını korumak için
denge siyaseti izlemeye başlamıştır. Denge siyaseti, Avrupalı devletler
arasındaki çıkar çatışmalarından faydalanarak toprak bütünlüğünün korunmasıdır.
III. Selim Dönemi'nde ağırlık kazanmıştır. Öncelikle Akdenizdeki Osmanlı
varlığını korumaya yönelik bir amaç izlenmiştir.
El-Ariş Mukavelesi (1801) Fransa ile Osmanlı Devleti
arasında imzalandı. Bu mukaveleye göre ; 1. Fransızlar Mısır'ı boşaltacaklar 2.
İngilizler deniz yolu ile Fransız askerlerini ülkelerine götüreceklerdir.
|
